دکتر سید علی اصغر غروی
آخرین باری که من آقای صدر را ملاقات کردم، همان روزی بود که ایشان عازم لیبی شدند. فكر میكنم روز جمعه 25 اوت سال 1978 بود. وقتی من وارد ساختمان محل اقاتم شدم، آقای صدر را دیدم که از آسانسور بیرون آمده و به بخش لابی وارد شدند. سلام علیکی کردیم و پرسیدم شما کجا و اینجا کجا؟ گفتند که من مسافر و عازم لیبی هستم؛ آمده بودم با آقا مرتضی [طباطبایی] و خانوادهاش خداحافظی کنم. آنها نبودند و مزاحم خانواده شما شدم. خانم شما زحمت کشید و سیگاری خرید؛ اما مرتضی نیامد. بنابراین تلفنی خداحافظی خواهم کرد. گفتم لیبی برای چه؟ گفتند بومدین وساطت كرده كه با قذافی آشتی كنیم؛ گفتم شما كه نباید اینقدر ساده باشید؛ شما را به خدا سفر را لغو كنید. پرسیدم حالا چه كسانی با شما همراه هستند؟ گفتند شیخ محمد یعقوب و عباس بدرالدین. گفتم من مخالفم؛ من قذافی را اصلا داخل آدم نمیدانم که شما به دیدنش بروید؛ اگر میتوانید، به این سفر نروید.
قذافی آدم نرمالی نیست. من مصاحبهای از قذافی با الحوادث دارم كه آن را به آقای خمینی هم نشان دادم. برای اینكه میخواستم ایشان را تشویق كنم كه مسأله آقای صدر را تعقیب كنند. گفتم این مصاحبه بیانگر آن است که قذافی انقلابی نیست و دروغ میگوید. سلیم اللوزی از او پرسیده بود كه به نظر شما انقلاب ایران به كجا خواهد رسید؟ قذافی پاسخ داده بود که انقلاب ایران انقلابی است كه به زودی به زباله دان تاریخ خواهد پیوست ... این مصاحبه قبل از پیروزی انقلاب انجام گرفته بود. قذافی در آن مصاحبه خودش را مافوق همه رهبران جهان عرب و اسلام قلمداد میکند.
من به آقای صدر پیشنهاد کردم که کمی صبر کنند. اما ایشان اظهار داشتند که بلیطها تهیه شده و چون شخص بومدین هم وساطت کرده است، به امید خدا میروند تا بلکه «یخها آب» شود، مقداری به «تلطیف اجواء در لبنان» کمک شود و قذافی از تحریک گروههای رادیکال در لبنان دست بردارد. گفتم امید به خدا، اما من خیری در این سفر نمیبینم. برای اینکه قذافی شخصیتی نیست که بواسطه مذاكره با شما از مواضع خود عدول کند. به هر حال خداحافظی كردیم. این آخرین باری بود که ایشان را میدیدم. خوب یادم هست که سیگار دیگری را روشن کردند و رفتند. آقای صدر عصر آن روز به لیبی رفتند و بعد هم آن اتفاقات افتاد که شما دیگر خبر دارید. البته مدتی بعد واقعه مهمی اتفاق افتاد ...
منبع: پایگاه فرهنگی روایت صدر:
http://revayatesadr.ir/?PId=4&MId=3 
گزارش عضو هيئت جنبش امل از سفر به ایران درباره پرونده امام موسی صدر هفدهم شهریور 1389 
صفحه اصلي
آقا موسی واقعا آدم بینظیری بود. ما یک بار دسته جمعی با دکتر چمران به بعلبک میرفتیم؛ یاسر عرفات هم بود.آنها در یک ماشین بودند ما هم با دکتر چمران و دوتا رزمنده امل در ماشین دیگری بودیم. مردم میریختند خاکی را که امام موسی صدر پایش را روی آن گذاشته بود برای تیمم برمیداشتند. اینجوری به ایشان اعتقاد داشتند. ایشان هم با اخلاق بینظیری با مردم برخورد میکردند. یک خانمی بود که قرار بود من به خانه آنها بروم و آقایان به جلسهای بروند. آن خانم وقتی آقا موسی را دید آمد که دست ایشان را ببوسد؛ شوهرش او را کنار کشید که نامحرم است. اما او گفت: امام که نامحرم نمیشود. گریه میکرد و اشک میریخت که مگر این امام نیست؟ پس چرا شوهرم نگذاشت دستش را ببوسم؟ البته آقا موسی هم دستشان را کنار میکشیدند. وقتی کسی میخواست دست آقا موسی را ببوسد، دستش را کنار میکشید. یادم هست یک دورهای دستشان میلرزید از بس فشار آورده بودند. با ما و دکتر خیلی نزدیک بودند؛ مثل برادر بودند. 
در حوزه علمیه نجف طلبه بودم؛در مدرسهای كه آیتاللهالعظمی سید محسن حكیم تأسیس كرده بودند و شهید آیتالله سیدمحمدباقر حكیم اداره آن را بر عهده داشت. آنجا بود كه شنیدیم امام موسی صدر به نجف آمده است. ایشان از مدرسه علوم اسلامی در انتهای خیابان الرسول دیدن كردند و سخنرانی مؤثر و بسیار خوبی در آنجا داشتند. امام صدر در آن سخنرانی تجربه شخصی خود را از تحصیل در قم و نجف بیان داشتند. پس از آن بود كه به لبنان رفتند و رسالت خود را در مقام عالمی دینی ادا كردند و به تبلیغ دین مبین پرداختند. ایشان همواره در كنار فعالیتهای اجتماعی به مطالعه و تحقیقات علمی نیز میپرداختند. البته همانطور كه خودشان نیز گفتهاند، وقتی به لبنان رفتند بار سنگین مسئولیت و كارهای مختلف به ایشان مجال نداد، آن طور كه علاقه داشتند به پژوهشهای علمی خود بپردازند. در نتیجه ایشان همواره به ما توصیه میكردند از این فرصت گرانبهایی كه در اختیارمان است، نهایت استفاده را ببریم. چرا كه اگر زمان آن برسد كه به ناچار مسئولیتی بپذیریم، دیگر فرصتی برای استمرار مطالعه و تحقیق علمی نخواهد ماند. سخنان ایشان و ایستادگی و فعالیتشان برای ما بسیار جالب بود.امام موسی صدر همواره برای ما الگوی بسیار خوبی برای پذیرش مسئولیتهای تبلیغی بودهاند. به علت آن فعالیتها و ایستادگیها بود كه ایشان طرحهای بزرگی را به ثمر رساندند. امیدوارم خداوند ما را نیز در برابر امت و مردم موفق بدارد. به خاطر دارم هنگامی كه ایشان (فرج الله عنه) تصمیم داشتند، نجف را ترك كنند. آن روز، با علما خداحافظی و وداع میكردند. در برخی محافل گفته میشد، سفر ایشان به لبنان و عهدهدار شدن فعالیتهای دینی در آنجا به نوعی گریز از عهدهدار شدن مرجعیت دینی در نجف اشرف بوده است. چرا كه هیچ صفتی از نظر علمی، اخلاقی و دینی نبود كه در ایشان وجود نداشته باشد. اینها همه به امام موسی صدرشایستگی پذیرش مرجعیت اعلی را در قم و نجف میداد. 
سلام و درود بر روح و روان آقا موسی صدر که واقعا مثل برادرم دوستشان داشتم و دارم و همیشه به وجودشان افتخار میکنم و مایه افتخار همه هستند. در یک شرایط روحی و روانی بسیار بدی که ما در آن ایام داشتیم که من در ایران بودم و بچهها هر کدام در یک سر دنیا بودند و بعد وارد یک شهر غریب شدیم و با مسائلی که قابل پیشبینی نبود رو به رو بودیم، تقدیر و سرنوشت ما را به سوی زینبیه و لبنان کشانید. آقا موسی صدر مثل کوه پشت سر ما بودند و به خاطر ایشان بود که آن تشییع جنازه بر قرار شد و جنازه دکتر شریعتی را در زینبیه شام پذیرفتند. لحظهای که وارد فرودگاه دمشق شدیم، من بودم و احسان و مونا. در سالن تشریفات به خاطر لطف آقا موسی از ما استقبال کردند و ارتباط با اوقاف سوریه هم توسط ایشان بود. شب اول در اتاقهای کنار حضرت زینب خوابیدیم و بعد به خانه آقای صدر رفتیم. در منزل امام موسی صدر ما احساس میکردیم که در کشور خودمان هستیم؛ در بین فامیل خودمان هستیم و غربت را احساس نمیکردیم. محبتهای پری خانم [همسر امام صدر] و سفرههای گرمی که میانداختند، بچهها و مخصوصا ملیحه که با مونا همسن بودند و با هم صحبت می کردند و سر مونا گرم میشد ... آن قدر که ما در آن شرایط از آقا موسی صدر محبت دیدیم، در دیار و کشور خودمان ندیدیم ... 
ساعت 12 شب که شد، به همراه آقای موسی صدر و یک روحانی دیگر که اکنون اسمشان را فراموش کردهام[شیخ محمد یعقوب] و بعدها به همراه آقای صدر ناپدید شد،[از دمشق] به طرف لبنان حرکت کردیم. ... صحبتهای مختلفی به میان آمد. از جمله صحبتهایی که مطرح شد این بود که ایشان گفت که الآن تلفنی به من خبر دادند که شریفامامی نخستوزیر خواهد شد. ... ایشان اوضاع ایران را تحلیل کردند و وضعیت را در صورت روی کار آمدن شریفامامی تشریح میکردند؛ اینکه وضعیت چگونه خواهد شد؟ آیا کودتایی صورت خواهد گرفت؟ ایشان روند انقلاب را پیشبینی میکرد و تحلیل مینمود. سپس اضافه کرد که من عازم لیبی هستم و در پی این هستم که این سه جناح، یعنی سوریه، لیبی و مصر را به یکدیگر نزدیک کنم. اعتقاد ایشان این بود که نزدیک شدن این سه کشور، در انقلاب ایران تاثیر دارد و به همین دلیل هم عازم لیبی بود. ملاقاتهایشان در سوریه نیز به همین منظور بود. از جمله مسائلی که در بین راه مطرح شد، این بود که ایشان میگفتند به نظر من امام باید امسال به مکه برود و من حاضرم وسایل سفر ایشان را فراهم کنم. دولت سعودی را وادار میکنم که رسما ایشان را برای ادای فریضه حج دعوت کند. رابطه من با عراق خوب نیست، عراقیها با من خوب نیستند؛ من از پشت مرز عراق به این طرف، میتوانم در خدمت ایشان باشم. در واقع اینها پیامهایی بود که به من میگفتند تا به امام بگویم. ... ایشان علاوه بر این، نامهای هم نوشتند تا به حضرت امام تقدیم کنم. نامه ایشان دربسته بود و من نامه را نخواندم؛ ولی مضمون نامه همان دعوت از امام بود و خودشان گفته بودند که من این مطلب را در نامه مینویسم. ... آقای صدر به ایشان[شیخ علی پاکستانی] گفتند که برای بنده اولا، اتاقی در هتل بگیرد چون خودشان فردا عازم لیبی بودند. ثانیا، گذرنامهام را به سفارت عراق بفرستد و ویزا بگیرد تا بتوانم به عراق بروم. ... آقا موسی گفته بودند که مسافرت من به لیبی دو سه روز بیشتر طول نمیکشد. در این مدت من به لیبی میروم و بر میگردم. وقتی من از لیبی برگردم، شما هم از عراق به اینجا باز گشتهاید. من نامه را از ایشان گرفتم و به طرف هتل برگشتم و ایشان هم در همان ساعت به طرف لیبی پرواز کرد. ... آقای موسی صدر به این سفرشان بسیار خوشبین بودند و میگفتند که در این سفر میخواهم سه کشور مصر، سوریه و لیبی را به یکدیگر نزدیک کنم. ... دو سه روزی که گذشت، شایعه مفقود شدن ایشان اوج گرفت. میگفتند که ایشان ناپدید شده است. 
ماه رمضان بود و من و امام در شهر الزهرا تنها بودیم. [ساعاتی قبل از سفر] امام منتظر بودند تا همسفرانشان از راه برسند. روی پلههای ساختمان ایستاده بودیم. امام عبایش را از دوش برداشت و آن را روی پلهها پهن کرد و فرمود: بنشین! من با حالتی خجالت زده، با خودم گفتم: چطور میتوانم بر روی عبای امام بنشینم؟! ولی امام اصرار داشت. ایشان همواره اخلاق و رفتاری همچون پیامبران داشتند. در آن لحظات، با من دربارة جنبش محرومین و برخی اشخاص سخن گفتند، اما دغدغة اصلی ایشان، اوضاع جنوب و رویدادهای آن بود. در مورد مسائل همیشگی بحث كردیم، اما احساس میكردم امام برخلاف همیشه، ناراحت و گرفته است. گویی آن سفر برایش یك اجبار بود و حالتی را كه همیشه در ایشان مشاهده میكردیم، در آن لحظات نمیدیدم. پس از حدود نیم ساعت، امام از جا برخاست و گفت: شما به خانه بروید و من هم قبل از سفر یك چرت میزنم! گفتم: كجا میخواهید بخوابید؟ گفت: روی صندلی! گفتم: آقا جان! اجازه بدهید بمانم و برای بدرقة شما به فرودگاه بیایم. ولی ایشان اصرار كرد كه بروم. ساعت حدود 3 بعدازظهر بود. نخستین بار بود كه هنگام خداحافظی با امام، اشك از چشمانم سرازیر میشد، زیرا اولین بار بود كه ایشان هنگام وداع، سر و كتف مرا بوسیدند؛ و آن آخرین باری بود كه ایشان را دیدم. وداع تلخ و دردناكی بود و من هنوز به آن سفر و به فرجام آن میاندیشم.
سيد موسی صدر عالم مجاهدی بود که به فرهنگ اسلامی احاطه داشت. فراموش نمیکنم آن بخشی را که مردم کمتر در مورد آن صحبت کردهاند. همه از سياستش، از اخلاقش، از فرهنگ وسيعی که داشت سخن گفتهاند اما به بُعد ايمانی سيد موسی اشاره نکردهاند. اين جا بايد به آن بعدی اشاره کنم که با چشمهايم آن را مشاهده کردم، هنگامی که عمره را با سيد موسی به جا میآوردم در روزهایی که با هيئتی برای گفتن تبريک به ملک خالد به مناسبت به قدرت رسيدن او و تسليت برای کشته شدن ملک فيصل، برادرش، نزد او رفته بوديم، فرصتی برای اداء عمره به دست آورديم. در حال طواف به دور کعبه شريف بوديم که باران نيز در حرم باريدن گرفت. امام موسی صدر را ديدم که کنار در کعبه ايستاده و پرده کعبه را در دست گرفته است، من او را در آن جايگاه جليل رها کردم و به طواف خود ادامه دادم ولی سيد موسی همان جا ايستاده بود؛ طواف ما تمام شد ولی او هنوز به راز و نیاز خویش مشغول بود. به سویش رفتم ديدم بلند بلند گريه میکند و به ديوار کعبه دست میکشد. اين چيزی بود که شاهدش بودم و هيچ گاه فراموش نمیکنم. 
خوش آمديد ميهمان
آمار بازديد:
نويسندگان :
